Bronnen.<\/h4>\n\n\n\n
Over het transport zijn verschillende ooggetuigenverslagen, enkele vrij kort na de oorlog opgepend, andere decennia later. Ze hebben uiteenlopende aantallen, tijdstippen, datums zelfs. Twee tamelijk uitgebreide verslagen van deelnemers, die kort na de oorlog werden geschreven, zijn denk ik de meest betrouwbare. In november 1945 schreef de Nederlander John Waller in het Engels voor een bedrijfsblad zijn oorlogsbelevenissen op. Het blad werd begin 1946 gepubliceerd. In ongeveer diezelfde tijd schreef Richard Trampenau<\/a> zijn oorlogsverhaal, waarschijnlijk op verzoek van een instantie. Tamelijk uitgebreid schreef ook een andere Duitse communist die deel uitmaakte van het transport, zijn verhaal. Dit verslag van Alfred Hauser<\/a> is in typoscript aanwezig in een VVN<\/a>-archief. Dat ongedateerde verslag dateert wellicht uit de zeventiger jaren. Deze vroege en uitgebreide verslagen verschillen in kleinere en grotere details, maar zijn volgens mij betrouwbaar. Op 23 april 1998 geeft Hauser een interview met de Shoah Foundation. In eerste instantie is hij het transport geheel vergeten, maar dan herinnert hij het zich in een flits. Trampenau beschrijft in een tijdschriftartikel uit 1995 zijn oorlogservaringen. Daarin heeft het transport een geheel ander karakter gekregen. Waarom hij de gebeurtenissen zo anders weergeeft dan 50 jaar eerder, is niet duidelijk. Speelde zijn geheugen hem parten, verwarde hij gelezen ervaringen van andere veel dodelijker transporten met die van hem, had hij een politieke reden? <\/p>\n\n\n\n Ook andere korte referenties aan het transport zijn problematisch. Boer Gommert Traas wordt in de Provinciale Zeeuwschse Courant<\/em> van 19 mei 1945 (nauwelijks een maand na zijn bevrijding dus) ge\u00efnterviewd, maar daarin zijn zowat alle vaststaande feiten door de journalist van dienst verkeerd genoteerd. Sieke Broekema-Kruize schreef een boek over de oorlogsjaren van haar en haar man Jan, met wie ze in 1946 was getrouwd. Ook Jan maakte deel uit van het transport. Ze suggereert, dat Jan deel uitmaakte van de beruchte dodenmarsen, toen de Duitsers in de laatste maanden in paniek de gedetineerden in gevangenissen en vooral concentratiekampen naar het oosten lieten marcheren. Daarbij vonden velen de dood. Maar Jan Broekema was al in september 1944 vanuit de Utrechtse Gansstraat-gevangenis op transport gezet, toen de gevangenen daar vanwege Dolle Dinsdag naar Duitsland werden afgevoerd, op zoek naar een instelling met voldoende plaats. Het transport van Celle naar Wolfenb\u00fcttel kan niet geheel los gezien worden van deze chaotische periode toen er voortdurend met groepen gevangenen werd gesleept en ook de gevangenen uit de buitenkampen weer naar hun gevangenis werden teruggebracht. Ook op dit transport bezweken enkele gevangenen, maar ik noem het transport geen dodenmars, omdat het mijns inziens niet vergeleken kan worden met de ‘echte’ vaak bewust moorddadige dodenmarsen.<\/p>\n\n\n\n Een van de mannen die deel uitmaakten van het transport, was dus Richard Trampenau. Hij was in juli 1933 ter dood veroordeeld na een schietpartij op 31 januari met fascisten in Wilhelmsburg. Vier man werden geraakt, een van hen wees de communist Trampenau aan als dader. Die wist wie het wel was, maar weigerde diens naam te noemen. De straf werd veranderd in levenslang en hij werd in Celle opgesloten. Hij schrijft kort na de oorlog, dat er in het tuchthuis plaats was voor zo\u2019n 450 gevangenen, maar dat er aan het eind van de oorlog zo\u2019n 1600 waren. Deze overbevolking leidde voor velen tot de dood. Iedere dag stierven er zes tot tien gevangenen, als gevolg van ondervoeding, aan oedeem, dysenterie, tbc. Er werd voortdurend geslagen, maar hij maakte niet mee, dat iemand dood werd geslagen. Wel werden doodzieke gevangenen geregeld op \u2018Todeskommando\u2019 gestuurd: ze werden dan buiten de gevangenis onder beroerde omstandigheden aan het werk gezet, wat ze natuurlijk niet overleefden. Hij noemt de Hollander Sipke de Hoop bij naam (op een lijst met Nederlanders in tuchthuis Celle komt een Sipke de Hoope voor, waarschijnlijk uit Wolvega. Op 24 augustus 1944 verliet hij het tuchthuis). Buitenlanders werden extra slecht behandeld. Trampenau schatte, dat 30% van de gevangenen ernstig ziek was. <\/p>\n\n\n\n Alfred Hausser, een andere Duitse communist, zat in Celle sinds december 1943. Hij zat eerder in de gevangenis van Ludwigsburg. Celle was volgens hem totaal anders. Daar heerste een schrikbewind. Er werd voortdurend gebruld, met knuppels geslagen. Het eten bestond uit koolraap, ’s middags als groente, ’s avonds als soep. Tegenover zijn cel was het gevangenishospitaal, waaruit ’s ochtends de doden van de vorige dag werden afgevoerd. Bij zijn werk opgelopen verwondingen liet hij er dan ook niet behandelen. De gevangenis lag ook zeer gevaarlijk: het nabijgelegen station met spoorwegknooppunt was een doelwit voor geallieerde bommenwerpers. Ze lag ook onder de route van Engeland naar Berlijn. Iedere dag was er bomalarm, de bewakers vluchtten dan naar hun schuilkelder, nadat ze de gevangenen in hun cellen hadden opgesloten.<\/p>\n\n\n\n Tuchthuis Celle.<\/p>\n<\/div> Het precieze aantal gevangenen op het transport is niet duidelijk. Oberverwalter R\u00f6bbeling heeft het op 5 november 1945 in een bericht over 350 man. John Waller noteert in diezelfde maand, dat het om circa 300 gevangenen ging. Trampenau noemt in 1995 een aantal van 280. Alfred Hauser heeft het in het typoscript uit waarschijnlijk de jaren 70, over 100 man. Onder hen bevonden zich 26 Nederlanders<\/a>. Dat aantal heb ik geconstrueerd uit verschillende lijsten die een Nederlands Rode Kruisteam in het tuchthuis van Celle verzamelde. Dat team deed onderzoek in de Britse bezettingszone in het voorjaar van 1946. Ook OTS Arolsen (nu Arolsen Archives<\/a>) heeft lijsten, al dan niet van dit Nederlandse team verkregen. Op een van die lijsten staat wanneer Nederlandse gevangenen het tuchthuis verlieten, dood of levend. <\/p>\n\n\n\n Achter 24 namen staat als datum 6 april 1945, soms staat er nadrukkelijk bij, dat iemand naar Wolfenb\u00fcttel was vertrokken. Bronnen noemen verschillende vertrekdata, maar ik ga ervan uit, dat 6 april correct is. Van 23 Nederlandse gevangenen ligt het gevangenisdossier uit Celle in het archief van het NIOD<\/a> in Amsterdam. Mijn veronderstelling is, dat die dossiers door het Rode Kruisteam zijn meegenomen. In een volgend hoofdstuk wordt geprobeerd meer informatie over deze 26 Nederlanders te geven.<\/p>\n\n\n\n Station van Celle.<\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n Het transport vertrok op 6 april ’s avonds. De mannen liepen naar het 500 meter verderop gelegen station van Celle. Trampenau noemt 2 en 4 april, maar dat is dus niet correct. Ook een vertrek op 8 april, op welke datum een transport NN-gevangenen uit Wolfenb\u00fcttel vertrekt, lijkt gezien de documentatie uit het tuchthuis van Celle onwaarschijnlijk. De mannen mochten alleen een deken meenemen, herinnert Hauser zich. De route ging naar alle waarschijnlijkheid over de Trift<\/em>, de Arndstrasse <\/em>en dan rechtsaf de Bahnhofstrasse <\/em>in, met aan het einde daarvan het station. Daar werden de mannen in open goederenwagons geperst. Het was bitterkoud en mistig. Ze reden naar station Braunschweig Gliesmarode, aan de oostkant van het stadje, nu een rit van circa twee uur, maar toen duurde het de hele nacht, wel twaalf uur, herinnert Trampenau zich in 1995. Om een uur of negen ’s ochtends arriveerden ze. Om een uur of vier in de ochtend hadden de gevangenen een plakje brood gekregen, terwijl de bewakers zich te goed deden aan hele broden, belegd met spek. Die bewakers bestonden uit enkele SS’ers, politiemannen en burgers met een armband om. <\/p>\n\n\n\n Voormalig station Gliesmarode.<\/p>\n<\/div> Lopen naar Wolfenb\u00fcttel.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Van Gliesmarode moesten ze lopen naar Wolfenb\u00fcttel, een afstand van zo’n 12 \u00e0 15 kilometer, waar een gezond persoon dik drie uur over doet. Maar de mannen waren ‘Sterbenskrank’, ‘skin over bone’. Waarom de trein niet was doorgereden naar station Wolfenb\u00fcttel, is niet duidelijk. De stad Braunschweig was de maanden ervoor zwaar geraakt door bombardementen. De gevangenen liepen op houten slippers, of op blote voeten, al gauw kapotgelopen op het beton van het wegdek. Of ze werden voortgesleept door hun kameraden; dat gold voor minstens 20 \u00e0 30 mannen. Het zal dus niet snel gegaan zijn, ook al deden SS Sturmf\u00fchrer <\/em>Baumgarten en zijn mannen er alles aan om het tempo hoog te houden. Ze joegen ze op met hun honden en dreigden met pistolen. Ze sloegen hen tot bloedens toe, al dan niet met de doornentak van bewaker Kubiak. Baumgarten zelf schoot diverse malen. Na twee uur lopen werd er gepauzeerd, herinnert Hauser zich. Ze gingen liggen in het natte gras en aten de al bloeiende paardenbloemen. De SS-baas beval het doodschieten van wie er niet meer verder kon, maar de niet-SS’ers onder de bewakers, die in de meerderheid waren, negeerden het bevel, zodat het bij een dreiging bleef. Maar Trampenau herinnert zich vlak na de oorlog, dat minstens vier mannen letterlijk werden doodgeslagen. Beiden meldden, dat enkele gevangenen door uitputting onderweg gestorven zijn. Hauser schreef, dat hun lijken voor de voeten van de gevangenisdirecteur in Wolfenb\u00fcttel werden gelegd, want het aantal vertrokken gevangenen, vermeld op een formulier, moest overeenstemmen met het aantal dat in de gevangenis aankwam. Een andere aanwijzing dat er geen sprake van een dodentocht was. Trampenau schreef daarentegen, dat sommigen onderweg achtergelaten werden om te sterven. Twee Nederlandse politieke gevangenen, Broekema en Graafhuis, konden twee weken later nog steeds niet lopen. De route zal over de Leipziger Strasse in Braunschweig en de Neuer Weg in Wolfenb\u00fcttel gegaan zijn. Het was door bewoond gebied, want ze werden vijandig gadegeslagen door vrouwen en kinderen, herinnerde Nederlander Waller zich.<\/p>\n\n\n\n De gevangenen moeten op 7 april omstreeks het middaguur of in de loop van de middag in de gevangenis van Wolfenb\u00fcttel gearriveerd zijn. Daar was pas diezelfde dag om ongeveer 10 uur de komst gemeld. In allerijl werd de zaal in Huis III ontruimd: de gevangenen die zich daar bevonden, werden verplaatst naar net gereedgekomen barakken, bedoeld voor de opvang van zieken. Ongeveer 200 van de ‘nieuwkomers’ werden in de zaal van Huis III ondergebracht, met stro op de vloer. De rest belandde in Huizen I en II. <\/p>\n\n\n\n Binnenplaats van de gevangenis van Wolfenb\u00fcttel.<\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n Heel veel nieuwkomers waren ernstig ziek. Zo\u2019n veertien \u00e0 zeventien van hen werden onmiddellijk naar het lazaret overgebracht. Een onbekend aantal zal kort na aankomst zijn bezweken. Kort na de bevrijding werden in een zaaltje verzamelde lijken op de foto gezet. De nieuwe gevangenisdirecteur schrijft op 22 oktober 1945 aan het openbaar ministerie, dat het grote aantal doden in de laatste periode voor de bevrijding vooral bestond uit gevangenen die met transporten uit andere gevangenissen waren aangekomen. Hij wijst nadrukkelijk op het transport uit Celle: “Ein anderer Transport Kranker und Entkr\u00e4fteter ist sogar von Bahnhof Braunschweig-Gliesmarode zu Fu\u00df bis Wolfenb\u00fcttel gef\u00fchrt worden”. Dit transport had grote indruk op de inwoners van Wolfenb\u00fcttel gemaakt. In de toch al overvolle gevangenis met een capaciteit van circa 1000 gevangenen bevonden zich nu 1500 gevangenen. Op 8 april werden ongeveer 300 gevangenen, vooral NN-gevangenen, van de gevangenis van Wolfenb\u00fcttel op transport gezet. De Amerikanen!<\/strong><\/p>\n\n\n\n Op 11 april 1945 bevrijdden de Amerikanen de gevangenis van Wolfenb\u00fcttel. (9th Armored Division)<\/p>\n\n\n\n Onbetrouwbare herinneringen en ooggetuigenverslagen.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Verslagen van ooggetuigen zijn vaak zeer onbetrouwbaar. Ooggetuigen kunnen niet alles zien. In het geval van het transport hadden ze de middelen niet om iets te checken. Denk aan horloges, agenda’s. Als iemand zijn herinneringen op gaat schrijven, maakt hij een selectie. Voor ons irrelevante details zijn bij voorbeeld om onduidelijke redenen blijven hangen. Schrijft hij zijn herinneringen veel later op, dan maakt hij weer andere keuzes, terwijl de herinneringen door de tijd verwrongen kunnen zijn. Dat is natuurlijk vooral het geval, als de gebeurtenissen traumatisch waren, zoals hier. Schrijft iemand anders de herinneringen op, dan kan die weer geheel andere vergissingen maken door niet begrijpen of niet goed luisteren.<\/p>\n\n\n\nVertrekplaats: tuchthuis Celle.<\/h4>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.theoken.nl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Celle_JVA_Front-1024x711.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\nMet de trein naar Braunschweig<\/h4>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.theoken.nl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Celle-Bahnhof-002.jpg\")
<\/figure>![\"\"](\"https:\/\/www.theoken.nl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/BS_Bhf_Gliesmarode_Dienstgebaeude.jpg\")
<\/figure><\/div>\n\n\n\nAankomstplaats: de gevangenis van Wolfenb\u00fcttel.<\/h4>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.theoken.nl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/Holzhof-in-de-gevangenis-van-Wolfenbuttel-1024x771.jpg\")
<\/figure>
Ook de getuigenverklaringen over wat er na aankomst gebeurde, verschillen. De 34-jarige gevangene Karl K\u00f6ller getuigde waarschijnlijk niet lang na de bevrijding, dat hij over de behandeling in Wolfenb\u00fcttel niks te klagen had, want er waren helemaal geen bewakers meer. Eind 1945 schrijft Waller, dat hij met zo\u2019n 120 man in een grote ruimte werd opgesloten, en dat de guillotine was begraven op het binnenterrein. Op dat binnenterrein waren bij aankomst de bloedende gewonden neergelegd, schrijft Trampenau ongeveer in dezelfde tijd. Maar in een brief gedateerd 11 juli 1963 schrijft eerdergenoemde Waller, dat er per dag \u201930 onzer\u2019 willekeurig gekozen middels de guillotine werden terechtgesteld. Je vraagt je dan af, waarom hij dit niet noemde in zijn enkele maanden na de bevrijding geschreven verslag, terwijl ook andere bronnen bevestigen, dat de guillotine de laatste dagen voor de bevrijding begraven was. Gevangene Ton Velder, die ik in 1999 interviewde, wist zich te herinneren, dat enkele dagen na de bevrijding de valbijl weer werd opgegraven. Hij had er zelfs mee in zijn handen gestaan.
Mathieu Smedts<\/a>, die in het voorjaar van 1944 als NN-gevangene in Wolfenb\u00fcttel werd opgesloten, schrijft, dat op een gegeven moment de executies waren opgehouden \u2018op speciaal bevel van de F\u00fchrer\u2019 [p. 139]. Wanneer dat precies was, is niet duidelijk. Maar de laatste executies vonden halverwege maart plaats. Hij noemt de aankomst van de honderden mannen uit Celle niet. Ook Jean-Luc Bellanger vermeldt dit niet in zijn herinneringen. Op zaterdagavond 7 april, schrijft Smedts, wilde de opzichter van de werkplaats waar de NN-gevangenen artillerie-instrumenten hadden gemaakt, alle machines vernielen. Smedts wist kennelijk niet, dat in de zaal waar hij maandenlang samen met andere NN-gevangenen nachtkijkers in elkaar had moeten zetten, nu gevangenen waren opgesloten. De Britten waren nog 50 kilometer verwijderd. Smedts ging die avond \u2018min of meer\u2019 gelukkig\u2019 naar bed. De volgende ochtend kreeg hij te horen, dat hij met andere NN-gevangenen op transport moest. Enkele uren later vertrokken ze, 298 NN-gevangenen en 47 <\/strong>ter dood veroordeelden, naar het oosten, en uiteindelijk naar de gevangenis in Brandenburg-G\u00f6rden. Dat aantal komt van Jean-Luc Bellanger, die ook niets meldt over de komst van meer dan 300 nieuwe gevangenen. Hij en Smedts denken dat ze werden afgevoerd om de geallieerden voor te zijn. Ze werden afgevoerd in ‘de bekende beestenwagens’. Volgens Smedts waren er zestien Todeskandidaten bij, maar na een oponthoud in Maagdenburg waren ze verdwenen.<\/p>\n\n\n\n